Grova - Lokalhistorisk nettmagasin for Indre Sunnmøre
:Historiske kjelder

..."skifte och forligelsesmaal" på Oxe kyrkjegard 1. søndag i Treeinigheten 1573.

av Arne Solli

I 1768 skreiv soknepresten på Stranda, Ebbe Carsten Tønder av eit dokument -"Pergaments bref" - datert første søndag i Trinitatis 1573. Tønder si avskrift skreiv politimester Ola Kvalsund av 4. Mars 1959 (på oppdrag frå Knut L. Opsvik?). Frå Knut Arne Opsvik, Stavanger, har vi fått ein kopi av Kvalsund si avskrift av avskrifta til Tønder.


 
Kvalsund: Avskrift
av ein kopi, skrevet i 1768 av Ebbe Carsten Tønder,
sokneprest i Stranda		  

Mine merknader

Tønder: Copie af et Pergaments bref, dog
uden segel

Wii effterne Lauris Knudsønn Sougne-
Prest offuer Ørskoug geldt, Knud Oluffsøn
paa Hellgisem, Lensmand, Mogens Boduesøn
paa Hage, Niels Tostendssøn paa Døffuinge,
Ingebret Knudssøn paa Engeserter, Svedue 
Laugrettis mender paa Sundmør, Erik
Persøn paa Hogebere, Søffren Hoffuordsøn 
paa Helliseter och Simen Olssøn paa Otter-
Hollen, Sordue laugretis mendt ij Roms-
dalle, giør alle vethlige och kiendis met 
thite vort obne breff Aar efter guds 
byrdt MDLXXIII den første søndag Trini-
tatis, Paa Oxe Kiercke gaard oc sougne 
Steffne vare wii forsamlede offuer et 
vendligt skiffte och forligelsesmaal 
imellem tuiene Brødre Sønner, som 
var Oluff Ericksøn paa Affraa och 
hans medsydskende paa thendt enne 
og Oluff Ellingsøn paa Langlouff och 
hans medsydskende paa denn Anden side 
om huis jordegods och odall thenom 
paa begge sider Arffueligen vore til-
faldne efter theris salige Forældre. 

 Svorne lagrettsmenn: 
  • Sokneprest i Ørskog prestegjeld: Lars Knutson
  • Lensmann (i Dale skipreide?): Knut Olsson Helsem, Stranda
  • Mons Bodvarson Hagen, Stranda
  • Nils Torsteinson Døving, Valldal. Noverande Norddal kommune.
  • Ingebrikt Knutson Engeset, Stranda
  • Erik Person Haukeberg, Eid Prestegjeld, Rødven Åtting. Noverande Rauma kommune.
  • Søren Håvardson Helset. Helset kan vere fleire stader i Romsdalen, men eit alternativ er Helset i Tresfjord, Vestnes. Noverande Vestnes kommune
  • Simen Olsson Otterholm, Voll åtting. Noverande Rauma kommune.
     

    Dato: X. mars 1573
    Stad: Oksvik i Stranda
    Partar: 
    Olav Erikson Overå, Stranda og medsysken
    Olav Ellingsson Langlo, Stranda og medsysken

    Olav Erikson og Olav Ellingson er syskenbarn, dvs. søner av brørne Erik og Elling
     

    • Tha efter som vi nocksommeligen 
    theris Odals breffue offuerfaret och
    besiet hafde. Tha skiffte vij thenom 
    same jordgods emellom effter det 
    Retteste och ligeste vij kunde, udj saa
    maade som her efter følger: først
    tilfaldt forne Oluff Ericsen paa
    Affraa thise eptherne Jorder, Ellefu
    mamata leige udj Affraa, liggendes
    udj Strandz kircke Sougn her paa Sund-
    mør, halffempte øre ij Halse som 
    ligger ij Roffue Kircke Sougn ij Roms-
    dallen, thiuge och et mamata leige
    udj Oxevigen ij forne Strandz Sougn.
    Desligste til faldt Oluff Ellingssøn
    paa Langluff med sine medtsyd-
    skende thise efterne Jorder, Først 
    fyrretiuege mamata boll ij Langloff,
    liggendis i forne Strands Sougn, 
    otte mamata boll ij Giørffue, otte
    mamata boolll i vennie, Tolff mamata-
    Boll ij Hundlunge øgrdt, et mama.
    ta boll i Findsaas, hvilke forne fire
    jorder ligger udj geranger Kiercke
    Sougn och enn Skoufftee heed Reege
    teeg. Thi skal forne Oluff Erichsønn
    och Oluff Ellingsønn hver met sine

    m.m.b = Månads matabol, eigentleg ei mengde matvarer ein mann trengte i ein månad. Vanleg verdimål på gardar i mellomalderen.

    Olav Erikson Overå og medarvingar får:
    11 m.m.b i Overå, Stranda, 4 1/2 øre i Halse i Romsdal åtting, noverande Rauma kommune, 21 m.m.b i Oksvik, Stranda.

    Olav Ellingson Langlo og medarvingar får:
    24 m.m.b i Langlo, Stranda, 8 m.m.b i Gjørvad, Geiranger, noverande Stranda kommune, 8 m.m.a i Vinje, Geiranger, 12 m.m.a i Homlong (øydegard), 1 m.m.a i Vindsås (under Vinje) og ein skogsteig som heiter Reketeigen.
     

    Følgjande omrekning mellom våg, øre og mellag er nytta:
    1 øre = 2/3 vog 
    1 vog = 4 mellag
    1 vog = 72 merk (mk).
    1 vog fisk = 1/2 vog smør
    1 m.m.b = 1 mellag
     

     

    medsyskende och rette Arffuinger her
    efter haffue, nyde, bruge och beholde
    forskreffne jorder efter som det er thenom
    imellom byut, thill Euindelige einar
    och euige Odall, met Fiskevalue, fæe-
    gough, veddestat, och alle thij Lutom
    och Lundom som ther thill af Arilds
    tijdt legget hauffuer och endnu ther thill
    liggendis ere, intet undertaget ehvad
    hekst det er ekker neffnis kandt, oc
    ther thisll bør adt ligge met rette, och ther-
    met lod thj sig vell nøiges, oc lacket
    huer andre for godt skiffte paa begge sider, 
    och desligeste medt haandfæsting loffuet
    huer andre for thenom och theris rette
    metarffuinger oryggeligen same byutte at
    ville holle ubrødeligen till euige tiidt, 
    oc desligte thersom endt nogen aff thenom 
    eller theris rette sande Afffuinger, fød
    eller ufødde, vilde efter thene dag nogen
    talle paa same byutte som theom nu
    emellom giordt ere oc kierligen samtyckt
    och beuillget ere paa begge sider, tha 
    skulle thend som først tallde paa same
    byutte haffue forbrutt thill Kong. Maytt,
    thi gamle daller och en thønne miell
    thill thi fatige, oc endog skulle thi jngen
    macht haffue thill at Rygge forne    		 Gardpartane i arveskiftet jamført med Skattemartrikkelen 1647
    Gard Olav 
    Erikson 
    Overå    		 Olav 
    Ellingson
    Langlo    		 Total skyld 1647 Total skyld 1647 omrekna i mellag Eigarforhold (Bygsel)1647
    Overå 11 mmb 3 1/2 w. fisk 14 Ørskog kyrkje
    Halse 4 1/2 øre 3 voger  12 Odelsgods: Chrestoffer Nilssen
    Oksvik 21 mmb 6 1/2 w 9 mk. fisk 26,5 Peder Nilsen Lem
    Langlo 24 5 w. 18 mk. fisk 21 Odelsgods
    Gjørvad 8 3 1/2 w fisk 14 50%: Peder Nilsen Lem
    50%: Odelsgods
    Vinje 8 1/2 w. smør 4 Odelsgods
    Humlong 12 1/2 w. 18 mk fisk 3 Odelsgods
    Vindsås 1

    44 mmb

    52 mmb

    45 mmb (Homlung 3 mmb, ikkje 12
    Contract och forligelse Mall som
    thenom nu emellom giort ere. Item
    at om saa skeer, ther kand findis nogen
    øde jord ell jordparter ij forschreffue
    Geranger udi theris Odals breffue, tha
    skal Forne Olff Ellingsøn thesm her 
    effter for euige Odall nyude, haffue
    och beholde. Thill ydermere stadfest-
    else oc bed. Foruaring hauffer vij for-
    schreffue mendt thill mere vidtnesbyrdt
    ladet henge voris Indsegler neden under
    paa dette breff som giort ere, Aar, Dag oc
    Stedt som forscherffuet staar
     

    Rett avskrift
    Ola Kvalsund
    Politimester
    4.3.1959

    Ved å bruke desse omrekningsfaktorane og ved å samanlikne med skattematrikkelen 1647 er det truleg at i odelsskiftet inngjekk heile gardane Overå, Halse og Langlo. Kanskje var ein del (1 vog) av Oksvik ikkje med i skiftet . Tala for Gjørvad, Humlong og Vinje sprik i forhold til storleiken på garden i 1647, men truleg er ikkje heile Gjørvad garden med i skiftet (1 1/2 vog utanom). Olav Ellingson  sin part i Vinje er det doble av skylda i 1647 - kan det vere feil i avskrifta? For Humlong er det også truleg ei feillesing enten hos Tønder eller hos Kvalsund, kan det ha stått "tre" i standen for "tolv" i originalen?
    Ei anna mogeleg forklaring på det positivet avviket for Overå, Oksvik og Gjørvad er at gardane har auka i verdi mellom 1573 og 1647, ei anna forklaring er at 1.m.m.b ikkje er lik 1 mellag, ei tredje forklaring er at ein har operert med gamle skyldtal i skiftet. Dette kan gjelde Humlong, sidan garden er sagt å vere øydegard, og ein har hatt gamle dokument med skyldtal frå før landskyldfallet (før svartedauden).

    Men om vi berre summerer månads matabol i skiftet (og reknar 4 1/2 øre til 12 m.m.b) blir Olav Erikson sin part 44 m.m.b og Olav Ellingson sin part 52 m.m.b. Dersom vi så reknar med at Humlong er 3 m.m.b og ikkje tolv, blir partane nesten like store 44 m.m.b for Olav Erikson og 45 m.m.b for Olav Ellingson.
     


    HTML versjon og kommentarar
    Arne Solli, 24. mars 1999